Het favoriete boek van Lex van de Ven: Sándor Márai ‘Gloed’ (1942, 2000 NL vertaling)

“Het thema van deze roman spreekt me ontzettend aan. Er zitten vele lagen en thema’s in, maar het gaat toch vooral over vriendschap en trouw. Dat lijken lege begrippen maar Sándor Márai weet ze te raken in ‘Gloed’. Hij zet een sfeer neer van onmacht en weemoed en beschrijft zo mooi een geleefd leven. Dat kan me echt ontroeren.

Twee vrienden treffen elkaar als oude mannen, nadat ze 41 jaar en 43 dagen geleden uit elkaar zijn gegaan. Er moet nog een rekening worden vereffend. In die sfeer word je meegetrokken. Wat is er 41 jaar geleden precies gebeurd? De ene man, Henrik, een generaal, blijft aan het woord, de andere, Konrád, luistert en zegt bijna niets. En als hij iets wil zeggen, wordt hem de mond gesnoerd en volhardt hij weer in zijn stilzwijgen. Het is duidelijk dat een vrouw een sleutelrol heeft. Ze was bevriend met Konrád maar trouwt met de generaal. Toch blijft er een band met haar oude vriend Konrád. ‘Jullie zijn anders’, zegt de generaal, maar die tegenstelling heeft hij net nodig om te kunnen leven. Het boek heeft ook een filosofische laag. Op bijna iedere bladzijde staat er wel een overdenking. Bijvoorbeeld over het belang van een tegengestelde ziel in je leven. Heb je te veel gelijke zielen om je heen, dan dut je in.

‘Gloed’ gaat om grote vragen als: hoe belangrijk is onbaatzuchtigheid en wat is vriendschap? Als lezer blijf je twijfelen. Is die vriendschap tussen beide mannen wel wederzijds? Gaat de vriendschap niet vooral van de generaal uit? En natuurlijk: wat veroorzaakte die breuk, 41 jaar geleden? De generaal denkt vrijwel zeker te weten dat zijn vriend hem tijdens een jachtpartij, net voordat ze uit elkaar gingen, heeft willen doden. Hij wil daar niet meer over nadenken. Voor de lezer is het haast onontkoombaar dat Konrád verliefd was op de vrouw van de generaal. Maar na 41 jaar vindt de generaal dat een banale kwestie. Daar gaat het volgens hem op die leeftijd niet meer om. Hij wil vooral terug naar de zuivere vriendschap.


Lex van de Ven

Ik heb dit boek in 2002 gelezen, op een bijzonder moment in mijn leven, net tussen het overlijden van mijn beide ouders in. Ze stierven een half jaar na elkaar. Niet dat het thema van ‘Gloed’ daarmee te maken heeft, maar je bent wel in een bepaalde stemming. Een boek pakt je op het ene moment in je leven meer bij de lurven dan op een ander. Het is lastig te omschrijven waarom ‘Gloed’ me zo raakt. Het is een sfeer die wordt neergezet. De weemoed van twee oude mannen die terugkijken op iets heel heftigs en de passie van hun vriendschap. Beter kan ik de essentie van dit boek niet te pakken krijgen.

Van Márai verschenen kort na elkaar vier boeken in Nederlandse vertaling. Na bijna 60 jaar was er een herleving van zijn werk, die begon met ‘Gloed’. Márai is een representant van de gegoede burgerij uit Oost-Europa van voor de Tweede Wereldoorlog. Dat was een generatie die het nog goed had, met veel tijd voor mijmerijen, overdenkingen en beschouwingen. Het was nog een tijd van rust en diepgang en van generalisten. Dat is voor ons nu, met 40, 50 mailtjes per dag, ondenkbaar. Als ik naar een tijd terug zou mogen dan zou ik kiezen voor het interbellum en het leven van de gegoede burgerij. Die volle boekenkasten, velours gordijnen… Heerlijk.”

Lex van de Ven, sociaal geneeskundige, geeft het stokje over aan Johan Groothoff, hoogleraar sociale geneeskunde : “Ik heb het met Johan vaak over literatuur. We lenen elkaar regelmatig boeken uit en zo is een soort literaire vriendschap ontstaan.”

 

Interview: Guus Termeer

Reageren is niet mogelijk